معانی دوگانه ضرورت نزد ابن‌سینا: پاسخ به اشکالی مشهور در قیاس موجهات ارسطو

نوع مقاله: علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

در میان مسائل موردبحث ارسطو در دانش منطق، قیاس موجهات جایگاه ویژه‌ای دارد و از عصر باستان تا دوران معاصر محل مناقشه بوده است؛ ازجمله مباحث بسیار پرمناقشه در ذیل قیاس موجهات، نتیجه حاصل از قیاسی است که جهت صغرای آن اطلاق و جهت کبرای آن ضرورت باشد. درحالی‌که ارسطو جهت نتیجه این قیاس را ضرورت می‌داند، برخی پسینیان او این نتیجه را رد کرده‌اند. فرض مدافعان ارسطو مبتنی بر پذیرش همگونی حدود قیاس است و به‌طور خاص با استناد به نظریه حمل‌پذیرها در جدل، روشن می‌شود مثال‌های نقض ارائه‌شده با نظر به شروط ارسطو برای حمل‌پذیرها، قابل‌پذیرش نیست؛ ولی این نگرش مستلزم آن است که ضرورت کتاب قیاس و برهان متفاوت از هم باشد و نسبت میان این دو کتاب مبهم بماند. این مقاله پس از شرح مسئله نزد ارسطو و راه‌حل شارحان او، با تمرکز بر آثار ابن‌سینا نشان می‌دهد در سنت منطق اسلامی، با طرح تمایز میان قضایای ضروری ذاتی و ضروری وصفی، راه‌حلی متفاوت از شارحان ارسطو برای دفع این اشکال طرح شده است. راه‌حلی که می‌تواند نسبت میان ضرورت در کتاب قیاس و برهان را نیز تبیین کند و مانع از مبهم‌ماندن نسبت میان این دو کتاب شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Two Senses of Necessity for Avicenna: A Response to a Famous Controversy in Aristotle’s Modal Syllogistic

نویسنده [English]

  • Mostafa Zali
Assistant Professor, Department of Philosophy, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

In Aristotle’s Contributions to Logic, the modal syllogistic has a special place and has been controversial from antiquity to the present. One of the most discussed problems of modal syllogistic is the result of a syllogism composed of an absolute minor and a necessary major. Meanwhile, Aristotle has regarded the result necessary, some of his successors have refuted this conclusion. A recent study to defend the consistency of Aristotle’s modal theory as a whole shows that the proposed counterexamples are not acceptable, referring to the theory of predicable in Topics. Focusing on Avicenna’s work, this study shows that in the logic of Islamic tradition, appealing to the distinction between essential (dhati) and description (wasfi) necessity, another solution has been proposed to this difficulty. A solution that can be used to explain the relation between the Book of Syllogism and the Book of Demonstration. Also, it would solve the ambiguity prevailing in Aristotle’s thoughts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Aristotle
  • Avicenna
  • Book of Syllogism
  • Book of Demonstration
  • Essential Necessity
  • Description Necessity

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1435هـ)، الاشارات و التنبیهات، شرحه نصیرالدین محمدبن‌محمدبن‌الحسن الطوسی و شرح الشرح لقطب‌‌‎‌‌الدین محمدبن‌محمد‌بن ابی‌جعفر الرازی، قم، نشرالبلاغه

ــــــــــــــ(1391الف، کتاب البرهان من منطق الشفاء، قم، مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی

ــــــــــــــ(1391 ب)، کتاب القیاس من منطق الشفاء، قم، مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی

ــــــــــــــ(1387)، النجات، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران

ادیب ‌سلطانی، میرشمس‌الدین(1378)، ارغنون ارسطو، تهران، مؤسسه انتشارات نگاه

بدوی، عبدالرحمن(1980م)، منطق ارسطو، بیروت، دار ‌القلم

حلی، حسن بن یوسف(1385)، الجوهر النضید فی شرح منطق لتجرید، تصحیح و توضیحات محسن بیدارفر، قم، انشارات بیدار

الخونجی، أفضل‌الدین(1389)، کشف‌الاسرار عن غوامض الافکار، تقدیم و تحقیق خالد الرویهب، تهران، انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

رازی، قطب‌الدین(1386)، تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الرساله الشمسیه، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انشارات بیدار

ــــــــــــــ(1393)، لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، تصحیح و تعلیق ابوالقاسم رحمانی، تهران، انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

الطوسی، نصیرالدین(1376)، اساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران

مصباح یزدی، محمد تقی(1386)، شرح برهان شفاء، تحقیق و نگارش محسن غرویان، قم، مؤسسه آموزشی ـ پژوهشی امام خمینی

مظفر، محمدرضا(1428هـ)، اصول الفقه، تحقیق رحمت ‌الله رحمتی اراکی، قم، مؤسسه نشر اسلامی

 

Alexander of Aphrodisias(1999), On Aristotle’s Prior Analytics 1.8 –13, translated by I. Mueller with J. Gould, introduction, notes, and appendixes by I. Mueller Ithaca, N. Y., Cornell University Press

Aristotle(1957), Prior and Posterior Analytics, A Revised Text with Introduction and Commentary by W.D. Ross, New York, Oxford University Press

Barnes, Jonathan(1994), Aristotle’s Posterior Analytics. 2nd ed. Oxford, Clarendon Press

Bronstein, David(2015), “Essence, Necessity, and Demonstration in Aristotle”, Philosophy and Phenomenological Research, vol. 90 n.3, P.748-762

Bronstein, David(2016), Aristotle on Knowledge and Learning, Oxford, Oxford University Press

Charles, David(2000), Aristotle on Meaning and Essence, Oxford, Clarendon Press

Malink, Marko(2013), Aristotle’s Modal Syllogistic, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press

Malink, Marko(2015), “Reply to Bronstein, Leunissen, and Beere”, Philosophy and Phenomenological Research, vol. 90 n.3, P.748-762

McKirahan, Richard D.(1994), Principles and Proofs: Aristotle's Theory of Demonstrative Science, Princeton N, J, Princeton University Press

Patzig, Günther(1968), Aristotle's Theory of the Syllogism: a logico-philosophical study of Book A of the prior analytics, translated by Jonathan Barnes, Dordrecht, Springer

Patterson, Richard(1995), Aristotle’s Modal Logic Aristotle’s Modal Logic: Essence and Entailment in the Organon, Cambridge, Cambridge University Press

Rini, Adriane(2011), Aristotle’s Modal Proofs: Prior Analytics A8–22 in Predicate Logic, Dordrecht, Springer

Strabino, Ricardo(2016), “Per Se, Inseparability, Containment and Implication. Bridging the Gap between Avicenna's Theory of Demonstration and Logic of the Predicables”, Oriens, 44(3):181-266

Street, Tony(2013), “Avicenna on the Syllogism”, in Interpreting Avicenna, Ed. By Peter Adamson, Cambridge, Cambridge University Press, 48- 70

Striker, Gisela(2009), Aristotle’s Prior Analytics: Book I, translation, introduction and commentary, Oxford, Oxford University Press

Thom, Paul(1996), The Logic of Essentialism, An Interpretation of Aristotle's Modal Syllogistic, Dordrecht, Kluwer

Van Rijen, J.(1989), Aspects of Aristotle’s Logic of Modalities, Dordrecht, Kluwer